As Caselas

                                 AS CASELAS

Era víspera de Reis. O vendaval  azotaba, coma case sempre, nesa aldea de apenas unhas poucas casas. Dous ou tres bares; un dos cales tamén era unha pequena tenda na  que os seus habitantes facían as compras todos os días. Chamábano o súper de Deogracias. Ao seu carón había unha panadería , a de Nicasio ,  que repartía o pan todos os días co seu furgón. De fronte, ó cruzar a estrada que daba á praia, había un bar : o bar das Estrelas , máis famoso noutro tempo que agora, de feito xa estaba a piques de pechar. Pero o  bar que máis xente ía e que máis sona tiña e incluso polas aldeas da zona dese pobo tan perdido no mapa, chamábase “A Améndoa”.   

 Corría o ano 1983, onde todo o mundo estábase  adaptando os cambios sociais. Un ano no que  xa  sobrevivían  uns veciños dunha pequena pero grande aldea  coñecida como As Caselas.

Ese día Rosalina e maila súa irmá , a pequena Verita ,  ían coa súa nai a casa da súa tía que vivían a  poucos metros. As cativas sempre xogaban cos seus curmáns  case roldaban os catro a mesma idade. As maiores falaban das súas cousas, de cómo irían as patacas ese ano, ou como lle ía a veciña co marido:

-           Seica lle  dou uns paus a noite pasada, comentou Orlinda.

-          “Miña pobre” … xa nunca debeu casar con el , contestou  Ermila.

De volta , as nenas ían emocionadas polos regalos. Sempre lle pasaba ese día.

-          Mamá, ¿ traeranme os reis a boneca que lle pedín? , preguntou  Rosalina.

-          ¿ A min o corrícoche  que quero?, por favor ¡oxalá !,  suplicaba Verita .

Cando ían chegando a casa, despois de pasar  dúas ou tres dos veciños  , Ermila ( súa nai), máis elas , divisaron ao lonxe unha señora vestida toda  de negro cun pano na cabeza moi familiar para as nenas, que por suposto, sempre aparecía por alí ese día, preto da casa. Era Elvecia, a avoa.  Unha muller alta , morena,  de ollos azuis.  Fría, dura,  esixente. Quizais  porque tivo unha infancia moi difícil e non quixo que os seus  fillos o  pasaran  mal como o pasou ela; cousa que conseguiu. Non era unha aboa cariñosa, das que te levan ao parque, ou te contan mil historias.  Aínda que a pequena  Verita  non se lembre, Rosalina acórdase perfectamente : Era a única avoa que “facía” de Rei Mago. A que viña correndo da súa casa misteriosamente   e lles dicía berrando:

-¡Xa chegaron os Reis!

As rapazas, nese momento non se daban conta. Súa nai mantivo moitos anos esa ilusión, coa súa avoa  de cómplice.

Esa  noite as nenas non eran capaces de durmir. Os Reis cumpriran o seu obxectivo, trouxéranlle o que elas  lle pediran.  ¡Ou non!  Porque a pequecha Rosalina  sempre ía máis aló nos seus pensamentos e ela pedira algunha outra cousa… Por iso a testa  andáballe a dar voltas e voltas …Un dos desexos que nunca lle concedían os reis era  que  seu pai estivera polo Nadal.  Como navegaba, pois nunca podía vir. O outro este ano tiña que pasar. Era cuestión de horas. Pola mañá collería a súa irmá e irían o pozo dos desexos , que estaba na casa vella onde vivira de pequena   a súa nai .

-          ¡Esperta , Verita!, que xa cantou o galo, díxolle entusiasmada á  súa irmá.

-           ¿Que queres? ,  se é moi cedo , ¿adonde me levas?, protestou a nena máis pequena, cos ollos aínda medio pechados .

Rosalina agarrou a súa irmá por un brazo , vestiuna rapidamente cun vestido azul que tiña igual co dela. Puxeron  cadanseu  abrigo  e escaparon pola xanela  da súa habitación.

       -Corre, bule,  que xa queda pouco para que acabe a noite, dixo Rosalina.

       -Xa vou, non podo máis, non ves que son pequeniña, ¡agarda por min!, non me deixes soa, suplicou Verita.

Faltaban apenas uns minutos para que se cerrara o pozo da casa vella, coma sempre, na noite  de Reis.Xa lles pasara outros anos, este tiña que ser diferente.  Hoxe tiñan que chegar a tempo. As raparigas corrían sen mirar atrás. Ía moito frío. Eran case as seis da mañá. Xeaba.  Ao chegar á casa  a porta estaba pechada. As cativas non sabían que facer. A pobre  de Verita tiña as manciñas da cor das tellas que caían no chan co vento … Mirou a súa irmá e dixo:

      -Teño moito frío, vamos para a casa.

Rosalina, lembrou que súa tía Orlinda gardaba a chave nun bote a carón da fiestra que antes daba á corte . Apresurouse a collela . Faltaban dous minutos para que se pechara o pozo. A chave era grande, máis que as mans da nena. Incluso pesaba, e estaba mollada pola choiva que tamén caerá  esa noite . Rosalina agarrouna cas dúas mans. Intentouna meter polo burato dunha porta que ata hoxe nunca lle parecera tan grande. Caeulle. Volveuna a coller. Volveulle caer. Verita empezou a chorar.

      -¡ Xa tardaba!. Pensou para os seus adentros Rosalina.

 Quedaba un minuto. Empezaba a poñerse nerviosa, abofé que  tiña que conseguilo.

      -¡Entrou!, ¡ a chave entrou! Berrou Rosalina.

Correu para dentro dirixíndose  ao pozo que estaba  despois de onde  antergo  atopábase  a cociña, nunha porta que vai dar á horta. Abriu  a porta do pozo… e cando se dirixía a saltar…

      -¿Pero onde vai miña irmá?: ¡Verita!, ¡Verita!. Berraba con forza Rosalina.

Faltaban  uns  poucos segundos  e a outra nena non aparecía  por ningún lado.

      -Non pode ser, tanto tempo esperando…, dicía  con rabia a cativa.

 Rosalina saíu para fóra e viu a súa irmá sentada chorando. Agarrouna como se a vida se lle fose no intento. Levouna correndo para a horta .Como puido puxo a súa irmá primeiro dentro  do pozo e despois  foi ela  . Sen saber  nin imaxinar  o que ían encontrar ao outro lado.

            - Rosalina, ¡axúdame!, ¿onde estamos?, ¡abre os ollos!

Verita atopábase nun sitio que descoñecía . Sen embargo xa estivera alí  outras veces,  non había moitas horas. Cos cinco anos recen cumpridos que tiña,  aínda non comprendía certas cousas e moito menos onde se atopaba. Nin sequera lembraba como chegara ata alí. Só sabía que viñera ca súa irmá,que a estaba levando a algunha aventura das súas, coma sempre, sen saber como acabaría a historia.

            -Meu Deus, ¿pero isto que é?, ¿cómo pode ser? , dixo abraiada a maior das irmás, que espertaba do desmaio que sufrira  pola  caída no pozo.

 Non o podía imaxinar, estaba no mesmo sitio pero moitos anos antes. Mirou ao fronte da porta da horta que daba á cociña . Ao  fondo penduraba  un almanaque enriba da mesa do ano 1963. O reloxo de péndulo marcaba xa ás oito da mañá e comezou a soar: un, dous, tres… Así ata as veces que a pequena  Verita tiraba do vestido de Rosalina ollando cara unha fiestra que había na parte de arriba. Un neno miraba  asustado que berraba :

            -¡Aboa, Mamá lina!, hai dúas forasteiras na horta! 

A nena pequena non paraba de chorar porque o cativo seguía berrando e chamando polas dúas mulleres sen descanso:

            -¡Mamá lina, as rapazas seguen aí . Unha non para de chorar, bule, corre!

De repente, pola porta da horta asomou unha muller alta ,morena, cos ollos azuis.

-¡Era incrible!, non podía ser. Pensaron as rapazas.

Rosalina non daba crédito ao que estaba vendo diante dos seus ollos. Era Elvecia, a súa avoa, aínda que máis nova, pero seguía igual que sempre, ¡rosmona!:

            -A vos que se vos perdeu aquí rapazas, ¿por onde entrastes?¿de quen demo sodes?

As nenas non sabían que dicir. Rosalina quería explicarlle. Quería dicirlle:

            -Avoa, somos nós,  as túa netas, ¿non nos recoñeces ?

Iso  non podía ser, ela non o entendería. Nese tempo elas aínda non naceran.  Unhas rapazas tan pequenas non  podían explicar algo así. A ela, súa nai contáralle moitas veces que súa avoa era moi solidaria ca xente pobre que viña pola casa a pedir comida. Malo sería que non as acollera por uns días que estiveran por alí.

            -¿Qué pasa aí fóra Elvecia?, oíuse unha voz  dentro na cociña.

A avoa  colleu as dúas nenas para dentro e sentounas en dúas cadeiras de madeira  grandes que había na beira da mesa. Noutra estaba sentada unha velliña pequena toda vestida de negro e cun pano na cabeza que Rosalina e Verita coñecían moi ben e que xa habían moito tempo que non  vían,  polo que foron correndo contra ela e déronlle un gran abrazo.

-          ¿Coñécelas , Sra. Lina? , preguntoulle Elvecia a súa sogra.

-          Creo que sei quen son, ou quen han de ser. Van quedar aquí uns poucos días.

A Sra. Lina era nin máis ni menos  a bisavoa das nenas. Non a viran moitas veces, de feito non tiñan moitos recordos con ela. Súa nai sempre lle contou moitas cousas dela porque foi sempre unha muller moi valente, moi alegre e moi optimista pese as moitas desgrazas que rodearon a súa vida. Ela sempre tiraba para diante. Cando viu a Rosalina e a Verita, recoñeceunas ao momento. De feito a Rosalina puxéranlle o nome da outra avoa aínda que tamén coincidía co dela.  Todo o mundo lle chamou sempre  : Mamá Lina.

Leite con pan, era o que lle puxo Elvecia as nenas en dúas cuncas de barro enriba da mesa para almorzar. Verita rosmou un pouco, era normal. Non era moi comedora. Rosalina bebeu todo o leite e comeu todo o cacho de pan que lle dera a súa avoa sen respirar  ,tiña moita fame, fora unha noite bastante longa e o seu bandullo xa rosmaba. A velliña púxolle un pouquiño de leite máis sen que a vira Elvecia, porque eran moitos nesa casa e había que repartir. A nena agradeceullo cunha risa pícara. Oíuse un ruído de escadas  coma se as baixasen  moi rápido e correndo.

            -Aí  ven ese  pequeno demo, xa me tardaba, dixo Mamá Lina.

Asomou na cociña, aparte dun par de galiñas, que ían recollendo as migas de pan e cas que estaba  xogando a pequena Verita,un cativo duns oito ou nove anos, cun pantalón curto, xersei de pico e camisa branca,  mal peiteado . Rosalina supuxo  que era seu curmán, o máis maior, que quedou ca  avoa ata que súa tía Narcisa  o levou para  Alemaña, pois ela emigrou alí. A avoa   colleu a Gildo  polo pescozo e púxoo cara a bañeira de auga recen collida do pozo que tiña alí nun curruncho . Fregoulle  as orellas e peiteoulle o cabelo . O pobre  rapaz  ouveaba:

            -Avoíña,  avoíña, polo que máis queira, está moi fría, ¡ai meu deus…! ¡Pare!

Na cociña todos escachamos a rir. Foron baixando pouco a pouco. O avó que chegaba de muxilas vacas, e amañar o resto de animais que alí había; a tía Orlinda, a tía Fidelina, que é a que hoxe en día está na Cidade. Aínda  a que esperaban impacientes, por suposto, era  a súa nai.  Ermila apareceu pola porta cantando. Tiña doce anos, pronto cumpriría trece, era xa case toda unha muller,  moi delgada ,  pelo longo, morena, ollos verdes , con un vestido moi curto, de cadros. Elas ollárona  moi emocionadas.

            -¿Estas rapazas aquí?, preguntou ela.

            -Van pasar uns días , dixo unha das vellas.

Seguindo a tradición de Reis, foron todos para á misa. Hoxe era o día que había que darlle o bico o neno Xesús. As nenas foron con todos por eses camiños de barro o que non estaban acostumadas . As súas tías axudábanlle. Levaban as dúas pola man ,xogaban con elas. Pasaron un día inesquecible . Á tardiña, coma non había televisión, escoitaron a radio. Poñían unha radionovela, era moi divertida. Para as nenas era todo un descubrimento. Mamá Lina prendeu a cociña de leña e puxo unhas castañas  enriba , que pola tarde colleran os nenos na árbore que aínda hoxe en día se conserva.  Esa froita sabía moito mellor ese día que calquera outro cando as facía súa nai . Contaron cousa s de medo,  de vellas, de bruxas, contos  de meigas… Verita quedou durmida nos brazos de Mamá Lina , Rosalina subiu con ela. As dúas quixeron durmir con Ermila. Pola mañá tiveron que ir á escola. As irmás maiores xa remataran, posto que solo ían ata os trece anos. Así que,  as nenas , Gildo e Ermila remataron cadansúa cunca de leite e foron para aló. Tiveron que ir camiñando polo monte;  o camiño estaba cheo de pedras e de toxos.  A Verita facíaselle moi difícil a camiñada,  non estaba acostumada. Ademais a escola estaba na outra aldea que era todo costa arriba. O seu curmán tiraba por ela coma se dun carro de vacas se tratara, para el era un xogo. Na clase eran sesenta e tres nenos, aínda que non estaban todos sempre. Faltaban  moitos rapaces porque tiñan que ir ó mar ou  traballar nas terras. Se había mal tempo  viñan. Antes había que comer. As familias eran moi grandes e había que alimentar moitas bocas. Escribían nunha  pizarra  cun pizarrillo . Tiñan só tres libros que correspondían a tres grados . Estaban todos xuntos no mesmo sitio.  Cando chegaban  rezaban unhas oracións. Unha foto de Franco  e un mapa de España ocupaban  a estancia .  A hora do recreo quentaban  auga nunha pota grande e quecían leite en pó. Despois ían xogar o cadro, a  churra , a roda, na que cantaban:

-…“ Rueda, rueda , rueda, de pan y canela, dame un chavo para ir a la escuela . Río verde, río verde , río de tantos colores, tantos como el Arco Iris  tiene, así son los mis amores. Que salga la dama, la dama a bailar, que salga la dama la he  de encamelar, camelar la encamelo yo. Que salga la dama, la dama soy yo… “

Normalmente,  cando marchaban, rezaban as mesmas oracións que cando entraban, pero hoxe, como era Venres, tocáballe o Rosario, que duraba unha hora , polo que sempre chegaban  máis tarde para comer. Ermila rabiaba sempre ese día. As tripas pensaban xa no cacho de pan de millo que Mamá  Lina estaba quecendo na cociña de leña. A ela nunca lle gustara moito a escola,  soamente  lle quedaba ese curso . Cando chegaron  xa estaban  esperando  as donas da casa ca comida preparada na mesa para que as rapazas non pasaran fame. O seu avó pescara unha boa robaliza e fixeran unha caldeirada para todos. As nenas estaban moi cansas, foron cedo para a cama. Foi un día longo.De volta  da escola  chovera e como daquela non había paraugas tiveran que taparse co abrigo.Estaban todas molladas. Mañá esperáballe un día grande. Finalmente o desexo de Rosalina íase cumprir.

 Cando espertaron correron polas escadas  os tres rapaces directamente á cociña, onde os estaba esperando ca” bañeira infernal ( coma lle chamaba o pequeno Gildo),a  avoa  Elvecia. ¡Como choraba Verita!… Rosalina xa estaba acostumada, a ela xa lle tiña pasado máis dunha vez noutro tempo tamén. Agora o que se ría delas era o rapaz. Ao  chegar as maiores, foron coller as verduras , puxéronas nas cestas; fixeron un nós cun pano e puxéronos nas cabezas e as cestas enriba. Dirixíronse ó pobo que era onde ían facer o troque co peixe, cas mulleres dos mariñeiros. Esta vez levaron as rapazas con elas. Rosalina ía moi nerviosa . Sabía que podía ser o día en que podía coñecela por fin. Pasaron pola panadería de Nicasio, polo bar das Estrelas, que para nada tiña que ver co que Rosalina lembraba. Ía moita xente. O bar da Améndoa tamén estaba, era onde o avó ía xogar a partida moitos días.

Para ir ao  pobo foron pola  praia. Había moitas mulleres collendo marisco na area. Estaba todo moi cambiado a como o lembraban as nenas.Non había as casas que elas coñecían, todo eran casas de pedras con tellados vellos. Había moita xente pobre pedindo ,con nenos mortos de fame. Sen ter nin un cacho de pan que levar á boca.  As familias eran moi grandes, con moitos fillos. Nas habitacións durmían catro ou cinco en dúas camas. A casa de Ermila era moi boa: tiñan terras,  criaban animais,por iso  comían todos os días. Non todas eran así.

Baixando a costa que ía para o múelle, viña un arrecendo a luras…Era un restaurante que aínda segue,do que lles  ten falado  tanto súa  nai.

            -Se vendemos algunha  verdura, de volta collemos uns bocadillos,  dixo Ermila.

A Rosalina, fíxoselle a boca auga, co que lle gustaba a ela comer …

Nada máis dobraron  a esquina, ao lonxe víase o embarcadoiro onde unha muller non moi alta e morena berraba o prezo do peixe:

            -¿Quen é esa muller?, preguntou a cativa con curiosidade.

            - E Rosalina, a muller do Pescador;  o fillo máis vello non che está nada mal… ¡quen o pillara! Bromeou  Ermila. Imos ata alí. A ver se nos cambia o peixe por esta verdura.

Ao  chegar alí, onde a muller do Pescador, Rosalina e Verita , ficaron mirando para ela como abobadas. Era tal  como estaba na foto que lembraban  dela. Con esa mirada triste. Seria. De querer marchar e non poder. De dar todo polos seus moitos fillos  e aínda un no seu ventre… Unha persoa que nunca viran e que agora tiñan diante e non sabían que facer, que dicir.

            -¿Como te chamas rapariga?, preguntoulle a muller do Pescador.

            - Igual ca  ti, contestoulle Rosalina, con admiración, orgullosa por primeira vez de dicir o seu nome , o cal nunca lle gustara.

Era verdade, Rosalina levaba o seu nome, ela era a súa avoa, a nai de seu pai, que nunca chegara a coñecer. E que ese día o conseguiu, o seu desexo, finalmente  cumprírase. Verita tocoulle no vestido a súa irmá que estaba mirando para a súa avoa . Sen darse conta un mozo de máis ou menos doce anos estaba falando con Ermila,  ríndose, e sabe Deus canto máis estaba dicíndolle o fillo máis vello da muller do Pescador. Verita e Rosalina miráronse unha a outra e ríronse a encher … Era o seu pai. Aínda que faltaría tempo para que chegaran a xuntarse , ese día xa había moita tenrura  entre os dous.  O fermoso é que a muller do Pescador , tamén o estaba vendo. De algunha maneira tamén soubo que as nenas  cas que ela falara habían ser deles algún día.

De camiño á casa, coma venderan todo, Ermila comproulles  un bocadillo as nenas nese restaurante que tiña un arrecendo a mar , a ledicia, a fantasía e a un desexo cumprido.

Verita manchou todo o vestido ca graxa das luras… Rosalina quixo axudala . Sen querer rouboulle un cacho de bocadillo, xa que ela rematara o seu. Por suposto ,comezou a chorar.

            -¿Porque choras miña nena?, dixo cariñosamente Ermila.

            - Non lle pasa nada, perdeu alí atrás un cacho de bocadillo, mentiu descaradamente Rosalina.

Gildo que viña detrás vendo todo, mirouna, con unha risa pícara. Calou o conto. Senón sabía que o chegar á casa tamén ía levar  el unha boa tunda…

As nenas sabían que cumprido o desexo, tiñan que volver a súa casa. Non podía pasar desa noite.  Aínda que esta era súa familia , non era o seu tempo  , nin o  seu lugar. Pasárano moi ben, aprenderan moito. O valor das cousas sinxelas , a verdadeira riqueza : o amor da familia unida contra ventos e mareas . Ficaron os últimos momentos ca bisavoa. A ela botarana máis de menos que ó resto, xa que ao chegar  de volta  ela non ía estar.  Estiveron con ela a carón do lume ata que se apagou.Oíndo as súas historias ata que quedaron durmindo. Cantou o galo.

            -¡Esperta, Verita!, ¡Imos aló!, dixo en baixiño Rosalina para que non os vira ninguén.

As cativas baixaron moi pouco a pouco as escadas . Cruzaron a cociña con coidado de non estorbar  as galiñas que por alí andaban. Abriron a porta ,dirixíndose  ao  pozo. Verita estaba chorando. Ollou  para arriba onde estaba a fiestra . Alí, mirando para elas, estaba a velliña pequena ,co pano na cabeza, cunhas bágoas nas meixelas dicíndolle adeus ca súa man, sabendo que  pronto as tería outra vez nos seus brazos.

As nenas  saltaron outra vez ó pozo.

Día de Reis, 1983, son as dez da mañá. Ermila estalle facendo o almorzo as súas fillas como sempre.

            -¡Rosalina!, ¡Verita!, vide a almorzar, que hai que ir á misa, que hoxe tedes que ir bicar o neno Xesús…

As nenas chegan a cociña máis cansadas que de costume. O que para súa nai fóra unha noite, para elas pasaran uns cantos días noutro tempo. Unhas cuncas de cereais e un vaso de zume de laranxa é o que estaba enriba da mesa.

            -¡Que silencio!, -dixo Rosalina.

            ¡Quen me dera agora esa cunca de leite con aquel cacho de pan!, continuou  Verita.

Ermila non entendía nada do que falaban as súas fillas esa mañá. Agora Rosalina comprendía o que unha vez súa nai lle contara cando  o seu primo Gildo o levara súa nai para Alemaña no verán xa con once anos. Ao chegar o Nadal díxolle a súa nai :

            -Maíña, ¿podo ir pasar o Nadal a Galicia?

A súa nai, consternada , e moi doída,  contestoulle :

            -Fillo, ¿ pero xa non pasastes bastantes Nadais sen nós?

Esa mañá era moi triste para as irmás. En poucos días acostumáranse a unha familia grande , con moitas alegrías, moitas sorpresas, risas…Rosalina levaba un anaco ollando para Verita que non deixaba de mirar para o chan da cociña. Ela estaba a ver se viña algunha galiña a repenicar os cachos de pan que por alí había…
                                    Chelo do Xastre.